Een houtkachel heeft als doel een woning of leefruimte te verwarmen. De kachel wordt verwarmt met behulp van de verbranding van brandhout. De meeste kachels kunnen slechts één brandstof stoken, maar er zijn ook varianten bekend onder de naam multifuel kachels. Deze kachels kunnen 2 of meerdere brandstoffen stoken. Bovendien is er een onderscheid te maken tussen kachels met stralingswarmte en convectiekachels. Dit onderscheid is afhankelijk van de manier waarop de warmte wordt afgegeven. De convectiekachel verwarmt een ruimte doormiddel van luchtverwarming en kan eventueel gebruik maken van een ventilator die ervoor zorgt dat de opgewarmde lucht de ruimte in wordt geblazen. De stralingswarmtekachel zorgt dat de warmte wordt opgeslagen in een materiaal en vervolgens wordt de warmte langzaam uitgestraald. Deze kachels worden gekenmerkt door het soort materiaal wat er gebruikt wordt. Zo heb je onder andere gietijzeren kachels, speksteenkachels, leemkachels en tegelkachels.

De houtkachels van nu zijn gesloten en zijn voorzien van een zuurstoftoevoer, stookopening voor het brandhout en het verwijderen van asresten. Verder zijn de meeste kachels voorzien van mogelijkheden om de zuurstoftoevoer te bepalen. De binnenkant van een kachel is in de meeste gevallen voorzien van vuurvaste steen, vermiculiet of gietijzeren lamellen. Dit is noodzakelijk om de buitenkant van de kachel te beschermen tegen de hitte en om het warmteverlies door de schoorsteen zo veel mogelijk te beperken. Een haard is een ingebouwde kachel, de houtkachel is niet ingebouwd, maar kan worden geplaatst. Het uiterlijk van de kachels verandert over de jaren en ook welke aspecten belangrijk zijn. Toen de meeste mensen beschikking kregen over een centrale verwarming, werd de functionaliteit en het stookvermogen van de kachel minder belangrijk. Andere aspecten als design en sfeer werden juist belangrijker en tegenwoordig ligt de focus op het rendement en duurzaamheid van de kachel. Duurzaamheid wordt belangrijk op het gebied van duurzame brandstoffen en ook de beperking van de uitstoot van fijnstoot. De kachels van nu kenmerken zich door hun zuinige verbranding en de goede luchttoevoer.

Verschil in houtkachels

De houtkachels van tegenwoordig kenmerken zich allemaal door de verbranding van brandstoffen. Er zit echter wel verschil in rendement, uitstoot, brandvermogen, design, grootte en materiaal. Zo heb je de convectiekachel en de stralingswarmtekachel, die ook wel bekend staat als de accumulerende kachel. Deze laatste soort maakt gebruik van bepaalde materialen die de warmte goed vasthouden en verspreiden. Daarnaast bestaan er vrijstaande houtkachels, dit zijn varianten waarbij de vlammen van veel kanten zichtbaar zijn. Daarnaast zijn er mogelijkheden om de houtkachel te laten hangen, op de grond te plaatsen of in de muur te plaatsen. Verder kan het rookkanaal bovenop geplaatst worden of aan de achterzijde.

Houtkachels en het milieu

De meeste houtkachels van nu beschikken over een uitstekend verbrandingssysteem, waardoor betere prestaties resulteren in een relatief lage uitstoof van fijnstof. De warmte blijft lang hangen en er zijn zelfs modellen die secundaire- of tertiaire verbranding ondersteunen. Bij deze varianten wordt het na-verbranden van de rookgassen ook gedaan en creëert een schone uitstoot.